Հավաքից հավաք, ուսումնական նախագիծ

2026 թվականի հոկտեմբերի 19–30-ը Երևանում անցկացվելու է Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիայի COP17 համաժողովը, որի շրջանակում հատուկ ուշադրություն է դարձվելու կենսաբազմազանության պահպանությանն ու էկոհամակարգերի վերականգնմանը։ Այս համատեքստում կարևոր է անդրադառնալ նաև շրջակա միջավայրի աղտոտման այնպիսի խնդիրների, ինչպիսիք են ծանր մետաղներով հողի և ջրի աղտոտումը, ինչպես նաև ուսումնասիրել այդ պայմաններին հարմարված մանրէների հնարավոր դերը բնապահպանական խնդիրների լուծման գործում։

Նախագծի շրջանակում նախատեսվում է հանդիպում մանրէաբան Սոնա Նիկոլյանի հետ, ով զբաղվում է ծանր մետաղների նկատմամբ կայուն մանրէների ուսումնասիրմամբ։ Հանդիպումը

հնարավորություն կտա սովորողներին անմիջականորեն ծանոթանալու գիտական հետազոտության ընթացքին, քննարկելու մանրէների հարմարվողականության մեխանիզմները, դրանց հնարավոր կիրառությունը կենսավերականգնման գործընթացներում և գիտության դերը կենսաբազմազանության պահպանության գործում։

Նախագծի թեման՝

«Գիտություն = մաքուր միջավայր»

Օրը՝, ժամը, վայրը

Մասնակիցներ ՝10 - 12-րդ դասարանի սովորողներ

Համակարգումը՝ Անուշ Ասատրյանի

Նախագծի ձևաչափը՝

Հանդիպում-քննարկում մանրէբանի հետ՝ նախնական հետազոտական աշխատանքով, հարցազրույցով և ստացված գիտելիքների ամփոփմամբ։

Նպատակ

• Սովորողների մոտ ձևավորել պատկերացում շրջակա միջավայրի ծանր մետաղներով աղտոտման, դրա ազդեցության կենսաբազմազանության վրա և ծանր մետաղների նկատմամբ կայուն մանրէների հնարավոր կիրառության մասին՝ որպես աղտոտված միջավայրերի կենսաբանական վերականգնման միջոց։
• Նպաստել սովորողների հետազոտական, վերլուծական և բնապահպանական մտածողության զարգացմանը՝ իրական գիտական հետազոտության օրինակների ուսումնասիրության միջոցով։

Խնդիրներ

1. Ուսումնասիրել՝ ինչ են ծանր մետաղները և ինչպես են դրանք հայտնվում հողում ու ջրում։

2. Բացահայտել ծանր մետաղների ազդեցությունը բույսերի, կենդանիների, մանրէների և մարդու առողջության վրա։

3. Պարզել, թե ինչ է նշանակում մանրէի՝ ծանր մետաղների նկատմամբ կայունություն։

4. Ուսումնասիրել այդպիսի մանրէների հարմարվողականության հիմնական մեխանիզմները։

5. Ծանոթանալ ծանր մետաղներով աղտոտված միջավայրերի կենսավերականգնման՝ բիոռեմեդիացիայի հնարավորություններին։

6. Գիտնականի օգնությամբ հասկանալ, թե ինչպես է կազմակերպվում իրական մանրէաբանական հետազոտությունը։

7. Քննարկել, թե մանրէների կենսաբազմազանության ուսումնասիրությունն ինչպես կարող է նպաստել էկոհամակարգերի պահպանությանն ու վերականգնմանը։

8. Զարգացնել սովորողների՝ գիտական հարցեր ձևակերպելու, տեղեկատվությունը վերլուծելու և եզրակացություններ ներկայացնելու կարողությունները։

Նախագծի բովանդակությունը

Նախագիծը կարելի է իրականացնել մի քանի փուլով։

I փուլ․ 

Սովորողները ծանոթանում են ծանր մետաղներով շրջակա միջավայրի աղտոտման խնդրին։ Ուսումնասիրվում են առավել տարածված ծանր մետաղները՝ կապար, կադմիում, սնդիկ, քրոմ, պղինձ և այլն։

Քննարկվում են դրանց հնարավոր աղբյուրները՝
արդյունաբերություն, հանքարդյունաբերություն, թափոններ, գյուղատնտեսություն, տրանսպորտ և այլ մարդածին գործունեություն։

II փուլ․ 

Սովորողները պարզում են, որ որոշ մանրէներ կարողանում են գոյատևել ծանր մետաղների բարձր կոնցենտրացիաներով միջավայրերում։

III փուլ․

Մասնագետը ներկայացնում է իր հետազոտության հիմնական ուղղությունը՝ հնարավորության դեպքում ցուցադրելով լուսանկարներ, լաբորատոր նյութեր, փորձերի արդյունքներ կամ հետազոտության փուլերը։

Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հարցին, թե ինչպես կարելի է  մանրէաբանական հետազոտությունները հետագայում կիրառել բնապահպանական խնդիրների լուծման մեջ։

Քննարկման ընթացքում հնարավոր է անդրադառնալ հետևյալ հարցերին

• Ինչո՞ւ են որոշ մանրէներ կարողանում ապրել այնպիսի միջավայրերում, որտեղ ծանր մետաղների պարունակությունը բարձր է։

• Ինչպե՞ս է ձևավորվում ծանր մետաղների նկատմամբ կայունությունը։

• Կայունությունը բնորոշ է ամբողջ տեսակին, թե՞ կարող է տարբերվել նույն տեսակի տարբեր շտամների միջև։

• Ի՞նչ մեթոդներով են լաբորատորիայում որոշում մանրէների կայունությունը։

• Կարո՞ղ են ծանր մետաղների նկատմամբ կայունություն ապահովող գեները փոխանցվել մանրէների միջև։

• Ինչպե՞ս են գիտնականները առանձնացնում մանրէները հողի կամ ջրի նմուշներից։

• Ո՞ր ծանր մետաղներն են հատկապես վտանգավոր էկոհամակարգերի համար։

• Ինչպե՞ս են ծանր մետաղները ազդում հողի մանրէային բազմազանության վրա։

• Կարո՞ղ են նման մանրէները կիրառվել աղտոտված հողերի կամ ջրերի մաքրման նպատակով։

• Ի՞նչ առավելություններ ունի բիոռեմեդիացիան ֆիզիկական կամ քիմիական մաքրման մեթոդների համեմատ։

• Որո՞նք են բիոռեմեդիացիայի սահմանափակումներն ու հնարավոր վտանգները։

• Ինչպե՞ս կարելի է համոզվել, որ աղտոտված միջավայր ներմուծվող մանրէն ինքնին չի խախտի էկոհամակարգի բնական հավասարակշռությունը։

• Հայաստանում կա՞ն տարածքներ, որտեղ ծանր մետաղներով աղտոտման խնդիրը պահանջում է լրացուցիչ ուսումնասիրություն։

• Գիտնականի հետազոտությունն ինչպե՞ս կարող է նպաստել Հայաստանում էկոհամակարգերի պահպանությանը։

• Մանրէային կենսաբազմազանության պահպանումը ինչո՞ւ է կարևոր ընդհանուր կենսաբազմազանության պահպանման համար։

• Ինչպե՞ս կարող են նման հետազոտությունները կապված լինել COP17-ի շրջանակում քննարկվող կենսաբազմազանության պահպանության և էկոհամակարգերի վերականգնման խնդիրների հետ։

• Ի՞նչ մասնագիտություններ են անհրաժեշտ նման բնապահպանական խնդիրների լուծման համար։

• Ի՞նչ խորհուրդ կտա գիտնականը այն սովորողներին, ովքեր ապագայում ցանկանում են զբաղվել կենսաբանությամբ, մանրէաբանությամբ կամ բնապահպանությամբ։

Նախապատրաստական աշխատանք

Մինչ գիտնականի հետ հանդիպումը սովորողները բաժանվում են  խմբերի։

1-ին խումբ — «Ծանր մետաղներ»
Ուսումնասիրում է՝ ինչ են ծանր մետաղները, դրանց հիմնական տեսակները և շրջակա միջավայր ներթափանցման աղբյուրները։

2-րդ խումբ — «Ազդեցությունը կենդանի օրգանիզմների վրա»
Ուսումնասիրում է ծանր մետաղների ազդեցությունը բույսերի, կենդանիների և մանրէների վրա։

3-րդ խումբ — «Կայուն մանրէներ»
Ուսումնասիրում է, թե ինչպես կարող են որոշ մանրէներ գոյատևել ծանր մետաղներով աղտոտված միջավայրում։

4-րդ խումբ — «Բիոռեմեդիացիա»
Ուսումնասիրում է մանրէների կիրառումը հողի և ջրի կենսաբանական մաքրման գործընթացներում։

5-րդ խումբ — «COP17 և կենսաբազմազանություն»
Պատրաստում է համառոտ տեղեկատվություն COP17-ի, կենսաբազմազանության պահպանության և էկոհամակարգերի վերականգնման վերաբերյալ։

Յուրաքանչյուր խումբ պատրաստում է 2–3 րոպեանոց զեկույց և առնվազն 1 հարց գիտնականին։

Հանդիպման ընթացքը

1. Ներածություն — 5 րոպե
Նախագծի նպատակի և COP17-ի հետ կապի ներկայացում։

2. Սովորողների նախնական աշխատանքի ներկայացում — 10–15 րոպե
Խմբերը համառոտ ներկայացնում են իրենց ուսումնասիրությունները։

3. Գիտնականի ելույթ — 20–25 րոպե
Գիտնականը ներկայացնում է իր հետազոտությունը, կիրառվող մեթոդները և հիմնական արդյունքները։

4. Հարցուպատասխան և քննարկում — 20–30 րոպե
Սովորողները տալիս են նախապես պատրաստված և հանդիպման ընթացքում առաջացած հարցերը։

5. Ամփոփում — 10 րոպե
Քննարկվում է հիմնական հարցը․
«Կարո՞ղ են միկրոօրգանիզմները դառնալ մարդու կողմից աղտոտված էկոհամակարգերի վերականգնման  գործընկերները»։

Ակնկալվող արդյունքներ

Նախագծի ավարտին սովորողը՝

• կբացատրի ծանր մետաղներով աղտոտման հիմնական պատճառները,

• կներկայացնի դրանց ազդեցությունը կենդանի օրգանիզմների և էկոհամակարգերի վրա,

• կբացատրի մանրէների՝ ծանր մետաղների նկատմամբ կայունության գաղափարը,

• կտեսնի կենսաբազմազանության ոչ միայն տեսանելի, այլև մանրէային բաղադրիչի կարևորությունը,

• գիտական հետազոտությունը կկապի իրական բնապահպանական խնդիրների հետ,

• կկարողանա բացատրել, թե ինչպես կարող են տեղական գիտական հետազոտությունները նպաստել կենսաբազմազանության պահպանման և էկոհամակարգերի վերականգնման համաշխարհային նպատակներին։

Նախագծի առանցքային գաղափարը՝

Կենսաբազմազանության պահպանությունը միայն բույսերի և կենդանիների պահպանությունը չէ։ Մանրէային աշխարհը նույնպես կենսաբազմազանության կարևոր բաղադրիչ է, իսկ դրա ուսումնասիրությունը կարող է նոր լուծումներ առաջարկել մարդու գործունեությամբ աղտոտված էկոհամակարգերի վերականգնման համար։